Een onvermijdelijke coalitie?
Wat zijn de mogelijke coalities nu de uitslag bekend is?
De meestgenoemde is CDA-VVD-PVV. Maar er zijn problemen met deze coalitie. Programmatisch is dit de eerste keus van de PVV en VVD achterban, maar voor het CDA ligt dat anders. Een flink deel van de achterban moet niets hebben van de PVV, en een aantal prominente CDA'ers, zoals Bert de Vries, Dries van Agt en Hans van der Broek, hebben zich uitgesproken tegen samenwerking met de PVV. Aangezien het CDA sowieso niet staat te trappelen om aan een regering mee te doen, ligt het voor de hand dat ze deze coalitie zullen blokkeren.
Er zijn twee andere redenen waarom deze coalitie niet veel kans maakt. Ten eerste heeft ze geen meerderheid in de eerste kamer, en bestaat er een gerede kans dat deze ook na maart 2011 niet zal materialiseren. Ten tweede heeft deze coalitie een meerderheid van één zetel. Zodra er ook maar een enkele tweede-kamerlid afhaakt vanwege onvrede over samenwerking met de PVV, of wanneer Wilders zijn fractie niet bij elkaar kan houden (men denke aan Hero Brinkman) is de coalitie haar meerderheid kwijt. Dat is een garantie voor enorme instabiliteit.
Deze coalitie zal als eerste onderzocht worden, en het CDA zal de schuld krijgen van het stuklopen van de onderhandelingen.
Vervolgens zal een informateur zich richten op twee andere coalities. Eerst, waarschijnlijk, een PvdA-VVD-GroenLinks-D66 coalitie. Maar in dat geval zal de VVD moeten samenwerken met drie linkse partijen. Dat is een brug te ver. De VVD zal dit laten stuklopen op de immigratie en de hypotheekrenteaftrek. De verschillen tussen de VVD enerzijds en de linkse partijen anderzijds zijn levensgroot. Bovendien is ook hier geen meerderheid in de eerste kamer, en winst voor CDA, PVV en SP in maart 2011 waarschijnlijk.
Een tweede mogelijkheid is een nationaal kabinet, met VVD-CDA-PvdA. Met de eerste kamer zit het hier wel goed, maar het is zeer te betwijfelen of de PvdA wil aanschuiven bij twee rechtse partijen. Bovendien zal dit bij de volgende verkiezingen waarschijnlijk leiden tot verlies van alledrie de partijen.
Het is nu mogelijk dat er na drie pogingen met de VVD het initiatief naar de PvdA zal gaan, die probeert om over links te formeren: de door de SP voorgestelde coalitie van CDA-GroenLinks-SP-PvdA. Maar dit zou electorale zelfmoord zijn voor het CDA, en Maxime Verhagen, met de herinnering aan de val van het kabinet, en de aan de PVV verloren kiezers, zou dat al helemaal niet doen, zeker niet onder premier Cohen.
Dan is het eind 2010, Balkenende is nog steeds premier, en begint de vijfde formatiepoging. De tijd begint nu echt te dringen. Het volk mort, en VVD wil de eerste kans op een liberale premier niet vergooien. Er wordt een informateur benoemd die een vijf-partijencoalitie van CDA-VVD-ChristenUnie-D66-GroenLinks zal proberen te formeren.
Ondanks het grote aantal partijen (niet vertoond sinds het kabinet Den-Uyl) maakt deze coalitie kans van slagen om de volgende redenen:
Alle partijen zijn op economisch vlak hervormingsgezind. Denk hierbij aan de AOW-leeftijd, de WW, het ontslagrecht en de woningcorporaties.
Het CDA, dat vanwege het grote verlies en de leiderschapscrisis niet staat te trappelen om te gaan regeren, heeft desalniettemin een voorkeur voor regeren met het VVD en ChristenUnie, en regeert nu liever niet met de PvdA. Van alle mogelijke coalities, is dit de favoriete van het CDA.
D66 heeft een voorkeur voor paars, maar is blij met een positie in het politieke midden van het spectrum. Zowel voor D66, ChristenUnie en GroenLinks is het ontbreken van de PVV in het kabinet reden tot vreugde. Bovendien heeft D66 eerder geregeerd met CDA en VVD, en is nu verhoudingsgewijs een stuk groter.
Het CDA en de ChristenUnie zijn bang voor paars, vanwege de vrijheid van onderwijs, de koopzondag en andere christelijke standpunten.
De VVD is blij om de premier te kunnen leveren, en staat op economisch gebied dichtbij CDA en D66. Dit is zeker een verbetering ten opzichte van paars, en de tweede keus voor de VVD. Bovendien is de VVD de dominante partij in deze coalitie.
Tenslotte is deze coalitie met 77 zetels stabieler dan een coalitie van 76 zetels, waar een enkel kamerlid het kabinet kan gijzelen. Ook heeft ze een enorme meerderheid in de eerste kamer, en zal die ook waarschijnlijk houden na maart 2011.
Er zijn natuurlijk ook nadelen. De VVD is enigszins kwetsbaar op rechts, maar niet zodanig als wanneer ze voor paars hadden gekozen. Verder is een meerderheid van twee zetels erg klein; dat is immers niet meer gebeurd sinds Van Agt-I in 1977, en dat was met twee partijen, niet vijf. Ook is het CDA erg aangeschoten. Wel bevat de coalitie drie van de vier winnaars.
GroenLinks is het zwakke punt van deze coalitie - het is de vraag of ze echt links-liberaal zijn geworden onder Halsema, of dat ze toch een iets progressievere PvdA zijn. GroenLinks is dus erg kwetsbaar op links, en het is de vraag of ze hiermee akkoord gaan. Maar aangezien dit de eerste kans op regeringsverantwoordelijkheid is sinds de oprichting van GroenLinks, CDA en VVD samen historisch klein zijn, en aangezien ze ruggesteun krijgen van D66 en ChristenUnie, zullen ze mijns inziens deze kans toch aangrijpen.
Wat ik hoop, maar niet verwacht, is dat de partijen, gezien de onvermijdelijkheid van het falen van de andere vier coalitiemogelijkheden, deze stappen overslaan, zodat ze begin juli trots hun coalitie aan het land kunnen presenteren.
